જમીનની તંદુરસ્તી એટલે શું, અને તમારી ઉપજ કેમ અટકી ગઈ છે?

બનાસકાંઠા કે મહેસાણાના કોઈ પણ મોટી ઉંમરના ખેડૂતને પૂછો, એ કહેશે: વીસ વર્ષ પહેલાં યુરિયાની એક થેલી જેટલું કામ કરતી, એટલું આજે બે થેલી પણ નથી કરતી. જમીન વધુ લે છે અને ઓછું આપે છે. આ કમનસીબી નથી. આ જમીનની તંદુરસ્તીની વાત છે.

જમીન એટલે ફક્ત માટી નહીં

તંદુરસ્ત જમીનની એક મુઠ્ઠીમાં અબજો જીવ હોય છે — બેક્ટેરિયા, ફૂગ, ઝીણાં જીવડાં, અળસિયાં. જમીનની અંદરનું આ જીવન તમારા પાક માટે સાચું કામ કરે છે:

• બેક્ટેરિયા હવામાંથી નાઇટ્રોજન બાંધે છે અને જમીનમાં ફસાયેલો ફોસ્ફરસ છૂટો કરે છે.
• ફૂગ મૂળમાંથી દૂર સુધી ફેલાઈને પાણી અને પોષણ માટે વધારાની પાઇપલાઇન જેવું કામ કરે છે.
• અળસિયાં અને જીવડાં જમીન પોચી કરે છે જેથી મૂળ અને પાણી અંદર ફરી શકે.

આ જીવન સક્રિય હોય ત્યારે તમારી જમીન પોચી અને કાળી રહે છે, વરસાદ પછી પાણી પકડી રાખે છે, અને આખી સીઝન પાકને ધીરે ધીરે પોષણ આપતી રહે છે.

ભારે કેમિકલ વાપરવાથી શું થાય છે

રાસાયણિક ખાતર એક વારમાં ઝેર નથી — સવાલ વર્ષોના ભારે વપરાશનો છે:

1. ક્ષાર જમા થાય છે. ઘણાં ખાતર હકીકતમાં ક્ષાર છે. સીઝન પછી સીઝન, જમીન વધુ કઠણ અને ખારી બનતી જાય છે.
2. સૂક્ષ્મ જીવો ચૂપ થઈ જાય છે. થેલીમાંથી મફત નાઇટ્રોજન મળે, એટલે નાઇટ્રોજન બાંધનારા બેક્ટેરિયા કામ કરવાનું બંધ કરે છે. ફૂગનાશક જમીનમાં ઊતરે, ત્યારે નુકસાનકારક ફૂગ સાથે મદદગાર ફૂગ પણ મરી જાય છે.
3. સેન્દ્રિય તત્વ બળી જાય છે. પાકના અવશેષ, ખાતર કે છાણ પાછું ન જાય તો જમીનનો "ખોરાક" ખૂટી જાય છે અને તેનું બંધારણ તૂટી પડે છે.
4. દર વર્ષે વધુ જોઈએ છે. મરેલી જમીન કંઈ પકડી રાખતી નથી, એટલે તમે જે ખર્ચો છો તેમાંથી વધુ ને વધુ આગલા પિયત સાથે વહી જાય છે.

એટલે જ ખર્ચ વધતો જાય છે અને ઉપજ ત્યાં ને ત્યાં રહે છે.

પાછા વળવાનો રસ્તો

જમીનની તંદુરસ્તી ફરી બનાવી શકાય છે — ગુજરાતભરના ખેડૂતો કરી રહ્યા છે. પગલાં સાદાં છે, અને એક જ સીઝનમાં બધું બદલવાની જરૂર નથી:

• સેન્દ્રિય તત્વ પાછું આપો: ખાતર, છાણિયું ખાતર, પાકના અવશેષ.
• કેમિકલનો ડોઝ ધીરે ધીરે ઘટાડો — બધું એકસાથે નહીં.
• કામદારોને પાછા લાવો: જૈવિક ખાતર નાઇટ્રોજન બાંધનારા બેક્ટેરિયા, ફોસ્ફરસ છોડાવનારા બેક્ટેરિયા અને માયકોરાઇઝા ફૂગને જમીનમાં પાછાં મૂકે છે.
• જમીન ઢાંકેલી રાખો અને અવશેષ બાળવાનું ટાળો.

એક ખેતરથી શરૂ કરો. એક સીઝન પછી બાજુના ખેતર સાથે સરખાવો. જવાબ જમીન પોતે બતાવશે.